De vogel gevlogen: Kasteel Zuylestein verwoest

Zuylestein | Utrecht

06 oktober 2020 | Thea Dengerink


Het veertiende-eeuwse versterkte stenen huis werd in 1630 door Prins Frederik Hendrik, zoon van Willem van Oranje gekocht als jachtslot. Het tot kasteel in renaissancestijl verbouwde woonhuis overleefde de inval van de Fransen rond 1672 maar werd verwoest in 1945.

Graaf Godard van Aldenburg Bentinck (Kasteel Amerongen), erfde Zuylestein in 1897. In het begin van de twintigste eeuw woonden daar zijn zus Gravin Victoria, broer Graaf Charles en dochter Gravin Marie met haar gouvernante. Na het huwelijk van Gravin Marie met Baron van Heeckeren (Twickel) en het overlijden van Graaf Charles werd het kasteel in 1936 verhuurd aan de heer van Alphen die eigenaar was van een reclamebureau en een uitgebreide kunstverzameling bezat. Hij was de bewoner tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Verzetsgroep Kees
De verzetsgroep ‘Kees’ hield de omgeving van Leersum en Amerongen nauwgezet in de gaten, het front lag in het voorjaar van 1945 achter de Utrechtse Heuvelrug. Het was bekend dat de top van de Duitse Legerleiding graag op kastelen verbleef maar omdat ze dan ook een goede schietschijf vormde, bleven ze nooit lang op één plek. Op 19 maart 1945 was er al een telegram verstuurd naar Londen dat er zo’n 200 SS-ers op Zuylestein gelegerd waren, hoofdzakelijk Nederlanders en wat Duitsers, met kader en officieren. Op 23 maart werd het volgende bericht van groep ‘Kees’ versleuteld en doorgeseind naar ‘de Spijker’ die voor de Binnenlandse Inlichtingendienst in Nederland geplaatst was.

‘A. In castle Zuylestein E/42518059 near Amerongen is located A/S S general with large staff
B. At Amerongen/Leersum E/4281 and surroundings SS troops are located – strength about one regiment’

De ‘Spijker’ met een zender bemand door baron d’Aulnis de Bourouil, verzond het naar Londen. Beide berichten zijn bewaard gebleven in het archief van het Ministerie van Oorlog in Londen (I). Het bleek te gaan om Obersturmführer Kohlroser, een belangrijke Ortskommandant. Hij stond aan het hoofd van de 34e SS Grenadier Division ‘Landstorm Nederland’ met regimenten in de Utrechtse Heuvelrug en de Betuwe (II). Zuylestein lag zo goed verscholen, Seys Inquart, Mussert en Rost van Tonningen zouden er de 24e op de 25e maart nog gelogeerd hebben (III).

Bombardement
Op 25 vlogen 12 Spitfires van squadron 302 (commander W.C Sawicz) en 317 (11) van de Royal Air Force (RAF) richting target C.D. 132 Kasteel Zuylestein met de eerder omschreven coördinaten als onderdeel van de operatie D.194. 29 Bommen vielen op het kasteelterrein maar zonder voltreffers op het kasteel. Na het bombardement werd het doel beschoten met kanonnen en machinegeweren. Slechts één vijandelijk voertuig werd geraakt en de laatste vlieger zag een zeer grote explosie aan de NW–kant van het doelgebied. Op de 26e werd het kasteel gebombardeerd als het ‘Nederlandse SS hoofdkwartier’ door het 198ste squadron van de RAF met 8 Typhoons 1B, voltreffers werden geplaatst met drie salvo’s raketten, de rest viel in het doelgebied. (totaal 64 raketten afgevuurd). Na de aanval kwam er witte rook uit het kasteel (waarschijnlijk werd de brand veroorzaakt door de voortstuwingsbrandstof (cordiet) bij de ontploffing van de relatief eenvoudige raketten in het kasteel) en zag men vele gaten in de muren (IV). Maar waar ze voor kwamen, het uitschakelen van de SS-kopstukken, mislukte. De vogel was al gevlogen, alleen hun kaartenbureau werd vernietigd. Leendert Veenendaal, een jongen uit de buurt, kwam op de 25e maart daarbij om (V).

Wat overbleef was een enorme ruïne waar eens het kasteel stond en beschadigingen aan diverse gebouwen in de omgeving. Herstel bleek een te dure opgave. Er werden nog schetsen gemaakt met het oog op een mogelijk herstel maar alleen het poortgebouw werd hersteld. De ruïne werd in 1953 opgeruimd, het materiaal gebruikte men voor andere restauraties. De kostbare loden vazen die bij de entree stonden werden gered, evenals een karaïtide van het ingangsportaal. De kunstverzameling van de laatste huurder van het kasteel is waarschijnlijk geheel verloren gegaan.

De kleindochter van Graaf Godard Louise de Brauwere van Aldenburg-Bentick besloot in 1982 om een nieuw hoofdgebouw op Zuylestein neer te zetten, in de vroegere parterre de broderie-tuin. Als herinnering aan zijn verblijf als huurder op Zuylestein bouwde jhr. Speelman in 1901 een uitvergrote kopie: Kasteel de Wittenburg in Wassenaar (1901). Dankzij verzetsstrijdster Loek Kaspers en ooggetuigen bleven de oorlogsverhalen bewaard.

Bekijk een interview met Pierre Louis baron d’Aulnis de Bourouill, verzetsheld en ridder in de Militaire Willems-Orde.

Landgoed Zuylestein is uitgestrekt over 120 hectare. Ruim 52 hectare daarvan bestaat uit weilanden en bouwland, 12 hectare uit natuurgebieden, 8 hectare aan akkers en 45 hectare aan bossen. Buitenvarkens onderhouden de bossen op landgoed Zuylestein. Als levende bosmaaiers bestrijden ze bramenstruiken en exoten en met hun gescharrel stimuleren ze de biodiversiteit. Hun dagelijkse kostje bestaat uit eikels, beukennootjes, bramenstruiken, wortels en doorgeschoten groente en fruit uit de moestuin.
Noten
I) Louk Caspers heeft een fotokopie van de berichten van het verzet zoals ze in National Archives, ministerie van oorlog ooit gevonden heeft naar het Regionaal Historisch Centrum Zuidoost Utrecht gebracht. Zie hier de opdracht om het kasteel en omgeving te bombarderen.
II) Max Vanderlubbe / ‘Zuylestein was een sitting duck’ in: Hoetwas 2008-4 p.8; Peter van Oosten de Boer / Zuylestein en Amerongen weer in éen hand’: in Hoetwas 2013-2 (zie: Zuylestein door de eeuwen heen p. 20)
III) Leersum 1944-1945’ in: Hoetwas mei 2020- p. 12-21 Dagboek van Dirk Boom beschreven door Dirk van der Meer met kleinzoon Otto Boom: ‘25/3 9¾ uur: een achttal vliegtuigen werpen bommen af en mitrailleren op Zuylestein. Volgens Leersummers zaten hier: Mussert, Seyss-Inquart, Rost van Tonningen en Duitsers.’ en ‘26/3 Vanmiddag 16 1/4 uur weer aanval op Zuylestein als gister. Seyss-Inquart, Mussert, Rost van Tonningen waren van 24 op 25 maart met de Duitse stafofficieren (3 generaals) daar voor 1 nacht. Hoe bestaat het. Zuylestein uitgebrand.’
IV) G.J. van Lienden (mailwisseling met auteur tussen 27-05-2020 en 22-09-2020) vond de data van de RAF vluchten op 25 en 26 maart 1945 in Operations Record Books (Record of Events en Summary of Events van de Royal Air Force) ook in het National Archives, UK en heeft de genoemde coördinaten gechecked en techniek van de gebruikte ‘gewone explosieven’ bommen en raketten, uitgezocht. De Typhoons hadden alleen raketten aan boord op (ORB 26 maart 1945), echte brandbommen zijn veel kleiner en lichter (4 lbs) dan de door de Spitfires gebruikte bommen (250 en 500 lbs) – (ORB ,summary of events, 25 maart 1945).
V) ‘Leersum 1944-1945’ in: Hoetwas mei 2020- p. 12-21 Dagboek van Dirk Boom beschreven door Dirk van der Meer met kleinzoon Otto Boom: ‘25/3 9¾ uur … Kerkdienst afgelast. Rookzuilen stijgen op en roet en brand. Vlokken vliegen door de lucht. Bommen zien we uit de toestellen vallen (zuidoosten). Alles een kwestie van een ¼ uur. 1 dode en 1 zwaar gewonde, Veenendaal, wonende klein huisje (Het dodelijke slachtoffer was Leendert van Veenendaal, geboren te Amerongen en bijna 17 jaar oud, hij woonde aan de Achterweg 4).’